خاکهاي شور و قليا

ديد کلي
مناطق خشک به مناطقي گفته ميشود که ميزان باران ساليانه آنها معمولا کمتر از 50 سانتيمتر است. به علت عدم شسته شدن طبيعي مواد در اين موارد ، مقدار کاتيونهاي بازي اين خاکها زياد است. در بعضي از افقهاي اين خاکها تجمع کربنات کلسيم () به مقدار زياد صورت گرفته و هر قدر مقدار بارندگي کمتر باشد، اين لايه کربناتي نزديکتر به سطح خاک قرار دارد. PH اين خاکها بازي است. خاک بسياري از مناطق خشک و نيمه خشک سرشار از املاح محلول است که منشا متفاوتي دارد.
در بعضي خاکها ، سنگ مادر خود محتوي املاح است و در برخي ديگر در اثر هوازدگي ، املاح محلول از سنگ مادر آزاد ميشود، ولي چون مقدار رطوبت کم است، نميتواند آبشويي يافته و از خاک خارج شود. وزش باد نيز ميتواند املاحي را از سطح دريا و اقيانوس انتقال داده و در سواحل به جاي گذارد. اين نوع خاکها اصطلاحا هالومورفيک ناميده ميشوند، به سه گروه شور ، شور و قليايي و قليايي تقسيم بندي ميشوند.
خاکهاي شور (Saline Soils)
مقدار نمکهاي خنثي در اين خاکها به حدي است که در رشد طبيعي بيشتر گياهان اختلالاتي ايجاد ميشود. PH اين خاکها معمولا کمتر از 8.5 است. آنيونهاي عمده کلر ، سولفات کلسيم ، منيزيم و سديم در بعضي مواد نيترات و بيکربنات است که به آساني قابل شستشو بوده ولي شستشوي آنها سبب بالا رفتن PH خاک نميشود. به علت وجود لکههاي سفيد پراکنده نمک در سطح اين خاکها به آنها خاکهاي قليايي سفيد (White alkali) گفته ميشود.
انواع خاکهاي شور
انواع مهم خاکهاي شور عبارتند از:
خاک شور نيتراتي ، که محتوي املاح نيترات سديم و نيترات پتاسيم است.
خاک شور کلروري ، محتوي املاح کلرور سديم ، منيزيم و کلسيم است. اين خاکها بيشتر در نقاط ساحلي قرار دارد و شوري آب زيرزميني نيز قابل توجه است.
خاک شور سولفات و کلرور ، داراي درصد متفاوتي از کلر و سولفات بوده و کلر بيشتر از سولفات است.
خاک شور سولفاتي ، داراي سولفاتهاي سديم ، منيزيم و کلسيم بوده ، آبشويي و اصلاح آن آسان است.
خاکهاي شور کربناتي ، اين خاکها محتوي کربنات و بيکربنات سديم بوده و PH بين 9 تا 11 نوسان دارد.
خاک شور بوراتي ، اين خاکها در نواحي آتشفشاني مشاهده شده، محتوي املاح بورات هستند. بوراتها معمولا با کلرورها و سولفاتها يافت ميشوند و از حاصلخيزي خاک ميکاهند.
خاکهاي شور قليايي
در اين خاکها ميزان نمکهاي محلول زياده بوده، عليرغم سديم زياد ، وجود نمکهاي خنثي همچنان PH را در حد کمتر از 8.5 حفظ مينمايد، ولي بر عکس خاکهاي شور شستشوي اين خاکها ، سبب بالا رفتن PH ميگردد، زيرا با شسته شدن نمکهاي خنثي قسمتي از سديم قابل تعويض هيدروليز شده و مقدار يون در محلول بالا ميرود. سديم همچنين در صورت شسته شدن ساير نمکها سبب از هم پاشيدگي ذرات خاک شده و قابليت نفوذ آن را به شدت کاهش ميدهد. علاوه بر اين اثرات نامطلوب سديم بطور مستقيم ميتواند براي گياهان اثر سمي نيز داشته باشد.
درباره خاکهاي شور و قليا مطالعات فراواني در کشورهاي مختلف صورت گرفته و سازمان بينالمللي يونسکو نيز از سال 1952 مطالب جالبي در اين موارد منتشر کرده است. رسوب املاح در خاکهاي مختلف با نوع خاصي از پستي و بلندي همراه است و بطور کلي زمينهاي شور و قليا هميشه در نقاط پست مانند دلتا ، تراسهاي رودخانهاي و درياچهاي وجود دارند و سفره آب زيرزميني در اين مناطق نيز چندان عميق نيست.
خاک قليايي
مقدار نمکهاي محلول در اين خاکها ، کم ، ولي مقدار سديم آن زياد است. به علت هيدروليز شدن قابل ملاحظه سديم ، PH خاک بالا رفته، ممکن است حتي تا 10 هم برسد. اثرات مضر اين خاکها روي رشد گياهان از سديم و يون OH زياد ناشي ميشود. به علت اثر از هم پاشيدگي سديم ، اين خاکها داراي شرايط فيزيکي نامناسب ميباشند. محيط قليايي زياد اين خاکها سبب حل هوموس خاک و حمل آن به سطح خاک و تيره کردن رنگ آن ميشود. به همين دليل به اين خاکها نام قليايي سياه هم داده شده است.
روابط بين شوري و قليائيت خاک
مطالعات دانشمندان در نقاط مختلف دنيا حاکي از اين است که بين شوري و قليائيت خاک همبستگي خاص وجود دارد. اگر غلظت املاح در خاک کمتر از 4 گرم در ليتر باشد، PH چنين محلولي معمولا از 8 کمتر است. هرچه ميزان املاح افزايش يابد، ميزان قليائيت رو به کاهش ميگذارد. خاکهاي بسيار شور در مناطقي ايجاد ميشوند که آب زيرزميني فوقالعاده شور بوده، قليائيت آن بسيار اندک است و خاکهاي قليايي نيز در مناطقي تشکيل ميشوند که مقدار املاح آنها کمتر باشد.
ساختمان خاکهاي شور و قليا
سطح خاکهاي مناطق شور و قليا ، اغلب ساختمان ورقهاي دارد که رگبارهاي فصلي نيز بر تراکم آن ميافزايد. در زير اين قشر سطحي ساختمان اغلب تکهاي ، منشوري و يا ستوني است. وجود املاح سديم و تا حدي منيزيم تاثير عمدهاي در ساختمان خاک دارد، زيرا املاح موجب تجمع ذرات رس شده و هرچه مقدار املاح بيشتر باشد، خاک دانههاي حاصل ساختمان سختتري پيدا ميکند.
وجود سديم سبب ميشود که ذرات سطح خاک به حالت انتشار در آمده، حتي در شيبهاي کمتر از يک درصد نيز فرسايش قابل توجهي صورت گيرد. آبياري خاکهاي شور و قليا همواره با خرابي ساختمان خاک همراه است، مگر اقدامات اصلاحي انجام شود.
کانيهاي رسي خاکهاي شور و قليايي
کانيهاي رسي ، استعداد حاصلخيزي هر خاک را تعيين ميکنند. مونتموريلونيت ، ميکا ، کلريت و کوارتز مهمترين کانيهاي مناطق شور و قليا ميباشد. چون شرايط اقليمي مناطق خشک براي تغيير و تحول کانيها مساعد نيست، لذا اغلب کانيهاي اين خاکها مشابه کانيهاي سنگ بستر يا سنگ مادر است
اصلاح خاکهاي شور و قليا
معمولا براي جلوگيري از اثرات زيانبار خاکهاي شور و قليا ، آنها را به راههاي مختلف اصلاح ميکنند تا گياهان مختلف قادر به تحمل اين خاکها باشند.
ديد کلي
تجمع املاح در خاک ، تاثير عمدهاي بر روي خواص فيزيکي و شيميايي رس و هوموس داشته، کميت و کيفيت جامعه نباتي عالي و پست خاک را تعيين ميکند. اغلب وجود املاح سديم موجب انتشار ذرات رس و هوموس شده، لايه يا افق بسيار متراکمي در زير خاک تشکيل ميشود که مانع عبور آب و هوا به ريشه نباتات ميشود. املاح موجود در خاک ، فشار اسمزي محلول خاک را افزايش داده، بدين ترتيب قدرت جذب آب را توسط گياهان کاهش ميدهند. از طرفي تعادل يوني را به هم زده و در بعضي مواد مانند املاح بر براي گياهان سمي هستند. محصول گياهان مزروعي در مناطق شور قليايي ناچيز و کميت و کيفيت محصول نيز قابل توجه نيست. اين گياهان در مقابل امراض و افات نيز مقاومت کمتري دارند.
چگونگي رشد گياهان در خاکهاي هالومورفيک
در خاکهاي شور و شور _ قليا که Ph آنها کمتر از 8.5 است، صدمات وارده به گياهان از غلظت زياد نمک در محلول خاک ناشي ميشود. سلولهاي گياه در محلولهاي نمکي آب خود را از دست داده و به اصطلاح پلاسموليزه ميشوند. اين پديده از اين امر ناشي ميشود که حرکت آب طبق خاصيت اسمز از محيط رقيقتر داخل سلولي به محيط غليظ خارج صورت ميگيرد. شدت وقوع اين پديده به عواملي مانند نوع نمک ، نوع سلول گياهي و شرايط فيزکي خاک بستگي دارد.
محيط خاکهاي قلياي با سديم زياد به سه طريق روي گياه اثر نامطلوب بر جاي ميگذارد:
اثرات مضر قليائيت زياد تحت تاثير غلظت هاي بالاي کربنات و بيکربنات سديم.
اثرات سمي يونهاي بيکربنات ، Oh و ...
اثرات مضر سديم روي متابوليزم و تغذيه.
اين آثار نه تنها در خاکهاي قليايي ظاهر ميشوند، بلکه در خاکهاي شور و قلياي که نمکهاي خنثاي آنها شسته شدهاند، نيز آشکار ميگردند.
اصلاح و اداره خاکهاي شور و قليايي
معمولا براي جلوگيري از اثرات زيانآور خاکهاي شور و قليايي به سه طريق مختلف با اين خاکها رفتار ميشود: روش اول از ميان بردن اين نمکها است. روش دوم تبديل نمکهاي مضر به نمکهاي کم ضررتر ميباشد. روش سوم را ميتوان کنترل ناميد. در دو روش اول هدف دفع نمکها و يا تغيير و تبديل آنها است، در حالي که در روش سوم نحوه اداره خاک و عمليات کشاورزي را طوري تنظيم ميکنند که نمک بطور يکنواخت در تمام خاک پخش شده و از تمرکز غلظت زياد نمک در يک نقطه جلوگيري شود.
دفع نمک
معمولترين راههاي خروج نمک از خاک دو نوع است: زهکشي زيرزميني و شستشوي خاک. بکار بردن اين دو طريق تواما ، يعني شستشوي خاک پس از گذاردن زهکشها در آن موثرترين و رضايتبخشترين وسيله براي دفع نمک از خاک است. نمکهايي که از طريق بارندگي يا آبياري وارد محلول خاک ميشوند، از طريق زهکشها خارج ميگردند.
اصلاح خاکهاي شور و قليايي موقعي موثر است که آب بکار رفته داراي نمک زياد، ولي سديم کم باشد، زيرا استفاده از آبهاي کم نمک ، ممکن است به علت دفع نمکهاي خنثي مساله قليائيت را حادتر نمايد. خروج نمکهاي خنثي درصد سديم قابل تعويض را در خاک بيشتر نموده و در نتيجه باعث افزايش غلظت يون Oh در محلول خاک ميشود. اين پديده نامطلوب را ميتوان با تبديل کربناتها و بيکربنات سديم به سولفات سديم دفع کرد. اين امر را ميتوان با اضافه کردن سولفات کلسيم يا ژيپس ، به خاک قبل از شستشو انجام داد







ALE GHASEMI